Ahilik Teşkilatı: Bir Somut Ütopya Örneği

“Akı tip ayurlar kayu ol akı; Akı can yuluğlap öter er hakı

Akılık ol ermez ülese kümüş; akı cânı halkka kılur ol yuluş”

(“Cömert derler, cömert kimdir;

cömert canını feda ederek, insanın hakkını veren insandır.

Gümüş dağıtmak cömertlik değildir; cömert halk için canını feda eder.”)

—Kutadgu Bilig

Asıl adı Mahmud bin Ahmed el Hoyi olan Ahi Evran, 1171’de Azerbaycan’ın Hoy şehrinde doğmuştur. Döneminin önemli alimlerindendir. 1205 yılında hocası Evhadüddin Hamid el Kirmani ile beraber Anadolu’ya gelmiştir. Selçuklu illerinden Kayseri’de debbağlık (ham deri işleme) mesleğini yaparken bir taraftan da bu zanaatı öğretmiştir. Bu mesleği öğrenenler bir meslek birliği kurmuşlar ve bu örgütlenme örneği kısa zamanda diğer şehirlerde ve diğer meslek kollarında da yerleşmiştir. Söz konusu faaliyetler zaman içinde Selçuklu’nun Kösedağ yenilgisinin bölgede yarattığı asayiş sorunlarını çözmek ve artarak devam eden göçlerle yeni gelenlerin yerleşmelerini ve geçimlerini karşılamalarını sağlamak amacına hizmet eden sosyal, ekonomik ve kültürel bir düzen tesisine zemin sağlamıştır. Ahi Evran'ın eşi ve hocasının kızı olan Fatma Bacı tarafından Bâcıyân-ı Rûm adı altında örgütlenen kadınlar, bu sayede hem eğitim almışlar hem de yaptıkları dokumacılık ve deri işleme gibi mesleklerle ekonomik ve sosyal hayat içinde yer almış, hatta savaş dönemlerinde silahlı birlik olarak savaşlara katılmışlardır.

Ahilik Teşkilatı’na isim olan ahi sözcüğünün Arapça kardeşim manasına gelen ‘ahi’ sözcüğünden ya da Türkçede cömert, eli açık anlamında ‘akı' sözcüğünden geldiği söylenegelmiştir. Fütüvvet’in kökü olan ‘fetâ’ sözcüğü genç, yiğit, cömert anlamlarına gelir. Fetâ olmak, Ahiliğin manevi ve etik temelidir. Ancak Ahilik fütüvvet ahlakını başlangıç zemini olarak aldıktan sonra, topluma fayda sağlamanın somut yolu olarak meslek sahibi olmayı şart koşar. Çünkü, kökü Arapça yola, bir yere girmek anlamındaki ‘süluk’ sözcüğü olan ve tutulan yol anlamına gelen meslek, insanın yaşam biçimini belirler. İnsanı usta haline getiren şey, icra ettiği mesleğin ve zanaatın kemâlidir; bir başka ifadeyle insan kendi kemâline ancak o ustalık ve zanaat dolayımında erecektir. Demek ki işini iyi yapan insan, aynı zamanda erdemli insandır.

Ahilik Teşkilatı bu düşünsel temel üzerine inşa edilmiş, üretime ve buna bağlı bir eğitime dayalı bir örgütlenme modelidir. Toplumda üretilen her şey bir başkası için ve yine bir başkasının katkısıyla olduğundan bir toplum üretim bağlamında zaten iç içedir. Yapılan, bu mevcut iç içeliğin unsurlarına ayrılması ve ilkelerinin ortaya konulması ile sürekliliğinin temininin belirlenmesidir. Bireyin topluma karşı sorumluluğunu yerine getirmesi bir meslek sahibi olarak üretim sürecine katılmasıyla mümkündür. Bu, kendi geçimini kendisinin kazanması yoluyla bireysel özgürleşmeye imkân verirken, bu itibarla gerçekleştirilen ekonomik faaliyetler de toplumsal bağımsızlığı sağlayacaktır.

Bir somut ütopya örneği olması itibariyle inceleyeceğimiz bu yapıyı üretim faaliyetleri, mesleki eğitim, ahlaki değerler ve sosyal dayanışma cihetlerinden ele alacağız. Ahi Evran’ın "Hak ile sabır dileyip bize gelen bizdendir, ilim, akıl ve ahlak ile çalışıp bizi geçen bizdendir,” cümlesini hatırımızda tutmak meslek birliklerinin örgütlenme ilkelerini anlamamızı kolaylaştıracaktır.

Aynı esnaf birliğine mensup tüm üreticilerin, şehirlerin arasta adı verilen çarşılarında veya belirli sokaklarında yan yana dükkân açması zorunlu tutulmuş, bu mekânsal kümelenme modeli hem birbirleri ile yakın ilişkide olarak zanaatlarını geliştirmelerine imkân vermiş hem de yetkililerin kalite kontrol denetimini ve tüketicinin alışverişini kolaylaştırmıştır. Her bir ürünün üretim miktarı arz-talep dengesi korunacak şekilde belirlenmiş, bununla bağlantılı olarak dükkân açma izne tâbi tutulmuştur. Kontrol altına alınarak bu dengenin bozulmasına izin verilmemiş, arz lehine bozulması halinde üretici iflasları veya rekabet amacıyla düşük kalitede ürün üretilmesi ihtimalleri engellenmiştir. Üretim süreçleri ile ilgili olarak ham madde kalitesi ve maliyeti her üretici için eşit tutulmuş, bunun için ham maddeler toptan alınıp üyelerin kıdemlerine göre dağıtımı yapılmıştır. Ürün kalitesi için standart kabul edilen özellikler belirlenmiş ve yazılı olarak tanımlanmıştır. Bu standart kaliteyi karşılamayan mal üretenlere ürünlerine veya iş aletlerine el koyma, dükkân kapatma gibi cezalar verilmek suretiyle ürün kalitesi tüketici lehine korunmuştur. Sabit satış fiyatı zorunlu tutulmak suretiyle satıcı haksız rekabetten, tüketici fahiş fiyatlardan korunmuştur.

Ahilik teşkilatı bu esaslar üzerine tesis ettiği üretim ve ticaret düzenini sürdürebilmek için kapsamlı bir eğitim modeli geliştirmiştir. Eğitim felsefesi "Her kim ki işinde ustasını gözetir ve elinin emeğine kanaat ederse, o kişi nefsini köreltmiş, hakikat yoluna girmiştir,” düsturu ile özetlenebilir. Ahilik düşüncesinde mesleki olgunluk ahlaki olgunluk ile iç içedir. Mesleki eğitime kabul edilen çocuk, öncelikle beceri ve yatkınlıkları belirlendikten sonra kendisine en uygun meslekte usta-çırak hiyerarşisinde yetiştirilirdi. Bunun yanında iş saatleri dışında kalan zamanlarda Ahi zaviyelerinde okuma-yazma, edebiyat ve yabancı dil, ahlaki bilgiler ve birlikte yaşama kuralları öğretilirken askeri eğitim almaları da zorunluydu.

İnsan hem bir kuvve hem de bir fiil varlığıdır. Kendini bulduğu haliyle kalmayıp, kuvvesinde olanı fiiliyata geçirdiği ölçüde ‘kendini’ bulacak ve ‘kendini’ böylelikle bilecektir. Ahiler bu anlayıştan hareketle öğrencinin fetâ karakterinde olmasını eğitime kabulün ön koşulu olarak koymuş, öğrencinin bu karakter temeli üzerine hedeflenen diğer erdemleri inşa etmesini sağlamayı esas alan bir eğitim sistemi kurmuştur. Öğrencilerin eğitimleri süresince yeme-içme, konuşma ve giyim, sağlık, temizlik ve hijyen, sosyal ilişkiler ve manevi hayat üzerine konulmuş belirli kurallara uymaları zorunluydu. Bu kuralların özünü oluşturan altı ana ilke, bireyin topluma karşı fedakâr ve cömert, kendi nefsine karşı iradeli ve kontrollü olmasını hedefler. Bu ilkeler üçü açık üçü kapalı olması gereken kapılar diye ifade edilmiştir; Açık olması gerekenler: Eli açık (cömert), kapısı açık (konuksever), sofrası açık (aç olanı doyuran) olmak. Kapalı olması gerekenler: Gözü kapalı (kimsenin ayıbını görmeyen), beli kapalı (iffetli), dili kapalı (kimseye kötü söz söylemeyen, gıybet etmeyen) olmak.

Bütün yerel Ahi teşkilatları, Kırşehir Ahilik Teşkilatı'na bağlı, genel bir hiyerarşi içinde çalışırdı. Ahilik Teşkilatının faaliyetlerini gerçekleştirmek için kurduğu örgütsel yapı özerk, demokratik ve liyakate dayalı bir sivil bürokrasiye dayanırdı. Şehirdeki esnaf birliklerinin ve üretimle ilgili işlemlerin yönetilmesi, fütüvvetnâme denilen yönetmeliklere göre seçilen ve her birinin hukuki, mali veya asayişle ilgili görevleri olan idari kadrolar eliyle yürütülürdü.

Ahilerin bütün bu bahsedilen faaliyetlerine mekânsal ve finansal kaynak sağlayan zaviyeleri, vakıf hanları, tarlaları, hamamları, imaretleri, dükkânları ve camileri kapsayan geniş bir mülkiyet ve vakıf ağları vardı. Zaviyeleri Ahi başkanları yaptırırdı. Teşkilat üyeleri kazançlarının bir kısmını zaviye başkanına teslim eder, bu para zaviyedeki ortak harcamalar için kullanılırdı. Zaviyeye bir konuk geldiğinde Ahiler toplanır, birlikte yemek yer ve sosyal etkinlikler (musiki, oyunlar) düzenlerlerdi. Zaviyenin idari lideri olan başkan, seçimle yönetime gelir, ancak iş başına geldikten sonra başkanın buyruklarına mutlak bir disiplinle uyulurdu. Bu idari ve askeri disiplin sayesinde Ahi başkanları, merkezi devlet otoritesinin bulunmadığı veya zayıfladığı dönemlerde bölgesel yönetimi doğrudan ele alarak asayişi ve kamu düzenini sağlayan sivil bir otoriteye dönüşürlerdi.

“Cömert, insanın hakkını veren insandır.”

Ahilik teşkilatının kardeşlik ve cömertlik esası sosyal güvenlik sandığında (orta sandığı) somutlanmıştır. Bu sandık her esnafın kazancından alınan bir kısımdan, meslek birliğine giriş aidatlarından, çıraklıktan kalfalığa ve kalfalıktan ustalığa yükselenler için ustaları tarafından ödenen paralardan biriken bir fondur. Bu birikim, dükkân açacak sermayesi olmayan yeni ustalara ve yangın, hastalık, sakatlık gibi durumlarda zarar gören esnafa hibe veya faizsiz kredi vermek, yoksul esnafa ve hariciler denilen üretimin dışında kalmış emekli, düşkün ve sakat üyelere yardım etmekte kullanılarak toplumun dezavantajlı kesimi desteklenmiş, sosyal dayanışma kurumsallaştırılmıştır.

Ahi Evran’la ilgili mitsel anlatılar, örneğin, halkı korkutan bir ejderhayı sadece yüzüne yüzünü sürerek ehlileştirmesi, bölge halkının onun kurup yönettiği Ahilik teşkilatına duyduğu şükran ve vefanın bilinçdışı dışavurumu olarak okunabilir. Adalete temellendirilen bir toplum düzeninin inşası, kâmil rol modellerin rehberliğinde bireyin meslek sahibi ve erdemli bir insan olmasına imkân veren bir eğitim modeli ile özgürleştirilmesi, her bireyin içinde yetiştiği topluma hizmet etmesinin sağlanması; Ahilik teşkilatının sadece bir esnaf örgütlenmesi değil, insan ekseninde bir gelişimle toplumu dönüştüren bütünsel bir örgütlenme modeli olduğunu kanıtlar. Şehirler insanlar üst üste konulmuş kutulara benzer evlerde yaşasın diye değil arastalarda diğer insanlarla bir arada olsunlar, dost olsunlar, birbirleriyle kurdukları ilişkide gelişsinler, en kemâl hallerine dönüşsünler diye kurulmuştur. Şehirler inşa eden insan bunu yaparken kendi kemâlini inşa etmiyorsa besin zincirinden hiç çıkmasa da olurdu. Değil mi ki çıktı, o zaman Hacı Bayram Veli’nin yaptığını yapıp, inşa ettiği şehrin taşı toprağı arasında kendini inşa etme fırsatını kaçırmasa iyi olur.

Nâgehân ol şâra vardım ol şârı yapılır gördüm

Ben dahî bile yapıldım taş ü toprak âresinde