Antigone ve Kreon: Despotizmin İki Maskesi ya da Merhamet ve Adaletin Trajik Kopuşu 

Yirmi birinci yüzyılın ilk çeyreği geride kalırken dünya, yeni savaşlar, jeopolitik rekabetler ve ekonomik krizlerin ardında daha derin bir siyasal dönüşüme tanıklık ediyor. Güvenlik adına özgürlüklerin sınırlandırıldığı, olağanüstü yönetim tekniklerinin giderek olağanlaştığı, tarihsel mağduriyetlerin yeni siyasal meşruiyet kaynaklarına dönüştürüldüğü ve kimliklerin ortak yurttaşlığın önüne geçtiği bir dönemin içerisindeyiz. 

Bu dönemin krizi, ekonomik çıkarların ve küresel güç mücadelelerinin ortak yaşamı mümkün kılan etik zemini giderek geri plana itmesinde somutlaşmaktadır. Zira siyasal toplulukları ayakta tutan şey yalnızca kurumlar, yasalar ve güç dengeleri olmayıp bunların üzerinde yükseldiği ortak yaşam fikridir.

Güce yaslanan bir devlet anlayışı düzen kurabilir, itaat üretebilir ve sınırlar çizebilir ancak tek başına ortak bir dünya yaratamaz. İnsanlar ancak kendilerini bir siyasal topluluğa ait hissedebildikleri, haklarını ve yükümlülüklerini tanıyabildikleri, ötekilerle birlikte var olabilecekleri bir yaşam içerisinde özgürleşebilirler. Bu nedenle devlet, yalnızca bir yönetim tekniği ya da zor kullanma aygıtı olmayıp etik yaşamın kurumsal biçimidir. Onun varlık nedeni bireysel iradeler ile ortak yaşamın, tekil çıkarlar ile kamusal çıkarın, hukuk ile insanlığın uzlaştırılmasına yönelik etik bir girişimdir.

Bu etik girişim üzerine düşünmeyi derinleştirmenin en güçlü rehberlerinden biri Sofokles'in Antigone trajedisine dönmektir. Çünkü Antigone ile Kreon'un çatışması sadece bireyle devlet arasındaki bir gerilimi yansıtmaz, aynı zamanda etik yaşamı mümkün kılan ilkelerin nasıl birbirinden kopabildiğini de gösterir.

Hatırlayalım Thebai Kralı Kreon, şehre karşı savaştığı ve vatana ihanet ettiği gerekçesiyle Polyneikes'in gömülmesini yasaklar. Antigone ise kardeşinin gömülmesinin tanrıların yazısız yasalarının ve insani yükümlülüğün bir gereği olduğunu savunarak bu buyruğa karşı gelir. Devlet yasası ile ahlaki yükümlülük arasındaki çatışmanın sonu hem bireysel hem de siyasi bir yıkıma yol açar. Antigone yaşamını, Kreon ailesini ve siyasal meşruiyetini kaybeder.

Kreon ve Antigone çoğu zaman devlet ile bireyin karşıtlığı ya da feminist bir direniş olarak yorumlanır. Oysa Hegel'e göre Antigone ve Kreon, aynı etik bütünün birbirinden ayrılmış iki ilkesini temsil ederler. Kreon adaletin merhametten kopmuş biçimidir. Düzeni koruma adına insanı gözden çıkarır. Antigone ise merhametin adaletten kopmuş biçimidir. Vicdanı koruma adına ortak siyasal düzeni, yasayı tanımaz Trajedi haklı-haksızın ya da kötülerin varlığından ziyade, hakikatin yalnızca bir parçasını temsil eden iki eksik haklılığın çatışmasından doğar.

Sofokles’in trajedisi devlet fikrinin hangi koşullarda etik bir karakter kazanabileceğini de düşünmemizi sağlar. Çünkü siyasal yaşam ne yalnızca yasa ile ne de yalnızca vicdan ile ayakta kalabilir. Ortak yaşamın sürdürülebilmesi için her ikisinin birbirine eşlik etmesi gerekir.

Bu nedenle etik devlet iki temel ilke üzerinde yükselir: adalet ve merhamet. Adalet, ortak yaşamın ölçüsünü ve sınırlarını belirler. Hakları, yükümlülükleri ve kamusal düzeni tesis eder. Merhamet ise insanı yalnızca hukukun soyut öznesi olmaktan çıkarıp somut yaşamı içerisinde kavramayı mümkün kılar. Tekilliği, kırılganlığı, insan onurunun yaşamsal ve politik önemini açığa çıkarır. Adalet olmadan merhamet keyfiliğe, merhamet olmadan adalet ise insanı unutan soyut bir mekanizmaya dönüşür. Devlet, bu iki ilkenin ölçülü bir bütünlük içerisinde uzlaşmasıyla somutlaşır.

Hegel'in etik yaşam (Sittlichkeit) kavramı tam da bu noktada önem kazanır. Hegel için devlet yalnızca hukuki bir örgütlenme olmayıp birey ile toplumun, hukuk ile vicdanın, özgürlük ile sorumluluğun somut bir birlik içerisinde gerçekleştiği siyasal formdur. Bu nedenle etik devlet karşılıklı sınır tanımada somutlaşır. Devletin tarihsel anlamı da burada ortaya çıkar. İnsanların yalnızca kendi doğrularıyla sınırlı kalmadıkları, başkalarının varlığıyla birlikte ortak bir dünya kurabildikleri bir yaşamın kurumsallaşmasında.

Günümüze dönersek, gerek dünya ölçeğinde gerekse ülkemiz sınırları içerisinde adalet ile merhametin aynı etik bütünün parçaları olma niteliğinin giderek aşındığını söyleyebiliriz. Bu ilkeler etik yaşamın taşıyıcıları olmaktan çıkarak siyasal iktidarın araçlarına dönüşmektedir.

Bu dönüşümün en görünür sonucunu hukukun kendi sınırlarını aşmaya başlamasında görüyoruz. Güvenlik, kamu düzeni, ulusal çıkar veya toplumsal istikrar adına başvurulan istisnai tedbirler giderek olağan yönetim tekniklerine dönüşüyor. Hukuk, özgürlüğü güvence altına alan bir ilke olmaktan çıkarak özgürlüğün sınırlandırılmasını meşrulaştıran bir işleve bürünüyor. Agamben'in istisna hali kavramıyla gösterdiği gibi, sorun hukukun ortadan kalkması değil, hukukun istisnayı üretmek üzere işletilmesinde yatıyor. Böylece işgaller, ilhaklar, rejim değişiklikleri ve kimi zaman kitlesel yıkımlar hukuk adına meşrulaştırılmaya çalışılıyor. Sorun hukukun yokluğu oluyor, neden ise adalet ilkesinin gözlerden ırak kılınması, kendi iç mantığının saptırılması…

Aynı siyasal mantık, ihtiyaç duyduğu anda merhametin dilini de kullanmaktan kaçınmıyor. Dünyanın farklı coğrafyalarında siyasal hareketler ve iktidarlar tarihsel mağduriyetleri, kolektif travmaları, geçmişte yaşanan dışlanmaları veya kültürel yaraları güncel siyasal meşruiyetin temel kaynaklarına dönüştürürken, ortak hukukun yerini güçlünün haklı hale getirilmeye çalışıldığı bir söyleme bırakıyor. Böylece bir tuhaf resim oluşuyor; geçmişi savunan vicdan, bugünün vicdansızlığının gerekçesi oluyor. Hukuk buharlaştıkça birlikte yaşamanın zemini ayaklarımızın altından çekiliyor ve bu sayede örneğin tarihsel mağduriyetler hukukun üzerine çıkmanın gerekçesi olarak arzıendam ediyor. 

Lacan'ın sapkınlık kavramı burada bizi aydınlatabilir. Sapkın özne yasayı reddetmez; kendisini daha yüksek bir buyruğun aracı olarak kurar. Kendi arzusunun sorumluluğunu üstlenmez, onu devlet, tarih ya da hakikat adına konuşan bir zorunluluğa dönüştürür. Kendisini eylemlerinin faili olmak yerine daha yüksek bir buyruğun hizmetkârı olarak görür. Bu mantık yalnızca bireysel düzeyde işlemez. Askeri ve ekonomik güce yaslanan yayılmacı iktidarların önemli bir bölümü de aynı işleyişe sahiptir. Hukuk askıya alınır ve bunun gerekçesinin yine hukuk olduğu ileri sürülür. Özgürlükler sınırlandırılır ve bu toplumu savunmak için yapılmaktadır. Güç kullanırken mağduriyetlerini, mağduriyetlerini anlatırken güçlerini öne çıkarır ve gerektiğinde Kreon'un, gerektiğinde Antigone'nin maskesini takarlar. 

Fakat her iki durumda da hizmet edilen ne adalet ne de merhamettir. Hizmet edilen şey sıklıkla kapitalist iktidarın kendi devamlılığıdır. Adalet istisnayı, merhamet ise siyasal meşruiyeti üretmenin aracına dönüştükçe her ikisi de despotizmin maskelerine dönüşür. En nihayetinde bu maskeler toplumsal bir yarığın iki ucuna savrulur ve engellenemez bir yıkımın araçları haline gelir. Tıpkı Sofokles'in kurduğu sahnede olduğu gibi.

Türkiye'de yoğunlaşan anayasa tartışmaları, temsil krizleri, kimlik eksenli siyasal gerilimler ve devlet-toplum ilişkisine dair tartışmalar da bu çerçevede okunabilir. Benzer şekilde küresel ölçekte yaşanan krizlerin önemli bir kısmı iktidarların, devletin etik karakterlerini göz ardı etmelerinden kaynaklanıyor diyebiliriz. Bu nedenle bugün karşı karşıya olduğumuz soruna yalnızca bir hukuk, demokrasi ya da temsil krizi diyemeyiz. Daha derinde işleyen bir etik devlet krizi varlığını göstermektedir. Devlet ile iktidar arasındaki ayrımın silikleştiği, adalet ile merhametin birbirini tamamlayan ilkeler olmaktan çıkarak araçsallaştırıldığı bu kriz, insanların daha iyi, daha doğru ve daha adil bir dünyayı birlikte kurmalarını mümkün kılan etik yaşamın çözülmesine işaret etmektedir.

Bu krizden çıkış ne Kreon'un mutlak yasasında ne de Antigone'nin mutlak vicdanındadır. Çıkış, adalet ile merhametin yeniden aynı etik bütünün parçaları olarak düşünülebilmesindedir. Devlet ancak hukuk ile vicdanın, düzen ile insan onurunun ölçülü bir terkibi içerisinde ortak yaşamın kurumsal güvencesi olabilir. Hegel'in ifadesiyle aklın yeryüzündeki yürüyüşü ancak bu koşul altında anlam kazanır. Aksi halde Kreon ile Antigone, etik yaşamın taşıyıcıları değil, despotik iktidarların ihtiyaç duydukları trajik maskelere dönüşmeye devam edeceklerdir.