Descartes'in Meditasyonları ya da Tanıyabildin Mi Sendeki Seni*

1596'da Fransa’da doğan Descartes, klasik edebiyatın yanı sıra felsefe, matematik, kimya, fizik, astronomi gibi bilimleri de öğrendiği iyi bir eğitim alır. Kitaplardan edindiği bilgilerde çelişkiler olduğunu gördüğünde, yalnız kitaplardan öğrenmekle yetinemeyeceğini anlar ve dünyayı tanıması gerektiğine karar verir. 22 yaşında orduya katılarak Fransa’dan ayrılır, çeşitli ülkeler görür ve bu dönemde gördüğü üç rüyayı, evrensel bilginin peşine düşme zamanının geldiğine yorar. 

Gençliğinden bu yana ne kadar çok yanlışı doğru kabul ettiğini, dolayısıyla bu yanlışların üzerine temellendirdiği şeylerin ne kadar kuşku götürdüğünü fark eder ve o günden itibaren bilimlerde sağlam ve kalıcı bir şey inşa etmek istiyorsa, hayatındaki her şeyi bir kerede kökünden söküp atması ve meseleye tekrar en başından başlaması gerektiğini anlar.

Bu yöntem fikirlerinin topyekün yıkımını gerektiren bir iş olduğundan ve bu iş ona çok ağır bir işmiş gibi göründüğünden yaşının olgunlaşmasını beklemeye başlar. Bu nedenle uzun süre oyalanır. Bilimlerde sağlam ve kalıcı bir şey inşa edebilmek için aradığı kesin bilgiye ulaşma sürecini, Meditasyonlar adını verdiği bu metinde, okurunun, yaptığı bu düşünsel yolculukta kendisine refakat edebileceği bir dil ve üslupla sunar. Öyle ki; şimdi, burada, —sonraki gün incelediği balmumunu yaklaştıracağı— ateşin yanında oturan, üzerinde şu kışlık giysileri ile, elinde şu beyaz kağıdı tutan Descartes’ı bu meşakkatli tefekküründe yalnız bırakamayız.

Meditasyonlar’a en baştan başlayalım dersek, biraz önce üzerinde şu kışlık giysileri ile ateşin yanında otururken bizi yanına çağıran Descartes, belki de aslında giysilerini üstünden çıkarmış yatağında uyuyor ve kendisinin burada ateşin yanına bizi çağırdığı yerde oturduğunu sanıyordur.  Herhangi bir anda rüyada olup olmadığımızı nasıl bilebiliriz? Mademki "Meseleye daha dikkatli bakınca, uyanıklığı uykudan ayıran öyle bariz işaretler olmadığını açıkça görüyorum,”varsayalım ki “uykudayız,” der ve uykuda olmadığımızdan emin olabilmek için burada olup bitenleri bir rüya addederek başlar. Descartes’ın çağrısını duyar ve tefekkürüne onun kılavuzluğu ile eşlik edersek, bu belki de uykuda olma halinden nasıl çıktığının yöntemli adımlarını takip edebiliriz. Çünkü, o, dalmış olduğu düşüncelerin zihnine saldığı kuşkular nedeniyle, sanki aniden derin bir girdaba dalmış gibi öyle altüst oldu ki ne ayağını dibe basabiliyor ne de yüzüp üste çıkabiliyor, ancak kesin bir şey bulana kadar ya da hiç böyle bir şey yoksa en azından hiçbir şeyin kesin olmadığının kesin olduğunu öğrenene kadar vazgeçmeme kararlılığını sürdürür.

Descartes’ın kuşkuculuğu bilimsel bir kuşkuculuktur. Kuşkuculuğu peşine düştüğü kesin bilgiye ulaşmak için bir yöntem olarak kullanır. Olmaktan kaçındığımız bu altüst edici askıda kalma halini o, bir imkan olarak kullanarak, matematiksel olanlar dâhil kuşku duyamayacağı hiçbir şey olmadığı varsayımı ile, en ufak kuşku içeren her şeyi baştan sona yanlış biliyormuşçasına eleye eleye yol alır ve kuşku duyulamaz olanı; düşünceyi ele geçirir. “Çünkü bir tek o benden koparılamaz. Benim, ben varım, bu kesin,” der, düşüncede yakalar yakalanamaz olanı, değişimde aynı kalanı. “Daha kesin konuşmak gerekirse, ben artık yalnızca düşünen bir şeyim, yani bir zihin, bir akıl ya da mantık, daha önceden anlamını hiç bilmediğim kelimeler bunlar.” Kendisini düşünebilen bir düşünce olarak bilerek, aradığı sağlam zemine ulaşır ve bu artık kuşkudan arındırılmış, emin başlangıç üzerine bilebileceği her şeyi yöntemsel bir titizlikle inşa eder.

Kuşku duyuyorum, öyleyse, düşünüyorum, demek ki varım, öyleyse ben var olan bir şeyim. “Benim, öyleyse varım önermesini ne zaman dile getirsem ya da zihnimden geçirsem bunun zorunlu olarak doğru olduğunu kabul etmeliyim.” 

*Meditasyonlarına eşlik etmek üzere Descartes’la buluşmaya ateşin başına doğru giderken Neşet Ertaş’ın Nerde ne arıyon türküsünü mırıldandığımı fark ettim, tanıyabildin mi sendeki seni, bütün vücudunu bu nazik teni…