İşkolu Barajı, Sendikal Özgürlük ve Sınıf Mücadelesi

Temmuz 2026'da Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından sendika istatistikleri açıklandı. İstatistiklerde 246 işçi sendikasından yalnızca 60'ının toplu iş sözleşmesi yetkisi için gerekli olan %1 işkolu barajını aştığı gözlemlendi. Barajın altında kalan sendikalardan biri de Bağımsız Maden-İş Sendikası. Sendikanın örgütlenme sorumlusu Başaran Aksu, sendikanın kasıtlı olarak baraj altında bırakıldığını ifade etti. Bakanlığın açıkladığı 2 bin 27 üye sayısının gerçeği yansıtmadığını, kayıtlı 2 bin 369 üyeleri olduğunu, 342 üyenin ise istatistiklerde görünmediğini ileri sürdü. Sendika yetkilileri, bakanlıkla yaptıkları görüşmelerden sonuç alamayınca yanlışlığın düzeltilmesi amacıyla dava açacaklarını açıkladı.

İşkolu barajı Türkiye'de özellikle mücadeleci sendikalar açısından örgütlenme özgürlüğünü nasıl sınırlandırmaktadır? Sendika kurma hakkının anayasal güvence altında olması, bu hakkın kullanılmasını engelleyen kurumsal mekanizmalar sürdüğü sürece tek başına yeterli olamaz. Asıl mesele, sendikaların yalnızca kurulabilmesi değil, toplu pazarlık yapabilmeleri, grev hakkını kullanabilmeleri ve işçileri fiilen temsil edebilmeleridir.

Yasal mevzuat açısından işkolu barajı sistemi iki ayrı örgütlenme engeli üzerine kuruludur: işkolu sınıflandırması ve işkolu barajı.

İşkolu sınıflandırması, devletin ekonomik faaliyetleri belirli işkollarına ayırarak sendikal örgütlenmenin sınırlarını önceden belirlediği sistemdir. İşçiler yalnızca işyerlerinin dâhil edildiği işkolunda örgütlenebilir. Üstelik yer altı kömür madenciliği ile taş ve mermer ocakları gibi çalışma koşulları ve örgütlenme ihtiyaçları farklı faaliyet alanlarının aynı işkolunda toplanması, işçilerin kendi ortak mücadele ihtiyaçlarına göre değil, önceden belirlenmiş hukuki kategoriler içinde örgütlenmelerine yol açmaktadır.

İşkolu barajı ise bir sendikanın toplu iş sözleşmesi yapabilmesi için işyerinde çoğunluğu sağlamasına ek olarak, ülke genelinde ilgili işkolundaki işçilerin en az %1'ini üye yapmasını zorunlu hale getirir. İşyerinde çoğunluğu sağlayan bir sendika bu eşiği aşamadığı takdirde toplu pazarlık yapamaz, dolayısıyla grev hakkını da fiilen kullanamaz.

Türkiye'de sendika kurma hakkı ve işkolu sınıflandırması ilk kez 1947 tarihli 5018 sayılı Sendikalar Kanunu ile yasal zemine kavuştu. 1963 yılında çıkarılan 274 ve 275 sayılı kanunlarla sendikalara toplu iş sözleşmesi ve grev hakkı tanındı. Ancak bu haklar, özellikle askerî müdahaleler döneminde önemli ölçüde sınırlandırıldı. En büyük kırılma 12 Eylül 1980 darbesi sonrasında yaşandı; sendikaların faaliyetleri durduruldu, 1982 Anayasası ile sendikal haklar daraltıldı ve 1983 tarihli 2822 sayılı Toplu İş Sözleşmesi, Grev ve Lokavt Kanunu ile ilk kez işkolu barajı getirildi. Buna göre bir sendikanın toplu iş sözleşmesi yapabilmesi için işkolundaki işçilerin en az %10'unu üye yapması zorunlu kılındı. Bu oran 2012'de %3'e indirildi, 2015'te ise Anayasa Mahkemesi kararı doğrultusunda %1 olarak uygulanmaya başlandı. Böylece sendika kurma hakkı korunmuş görünse de toplu pazarlık ve grev hakkına erişim işkolu barajı yoluyla sınırlandırılmış oldu.

Sendikal örgütlenmenin sınırlandırılmasının hukuki ve siyasal anlamını kavrayabilmek ve sınıf mücadelesindeki işlevini görebilmek için Marx ve Engels’in sendikalara ilişkin değerlendirmelerine dönelim. Çünkü onlara göre hukuki düzenlemeler, toplumsal güç ilişkilerinden bağımsız yapılmazlar. 

Marx, Ücret, Fiyat ve Kâr adlı eserinde sendikaları "sermayenin saldırılarına karşı direniş merkezleri" olarak tanımlar. Ancak aynı eserde önemli bir uyarıda da bulunur. Sendikalar yalnızca ücret artışları ya da çalışma koşullarındaki iyileştirmelerle yetindikleri ölçüde tarihsel rollerini eksik yerine getirmiş olurlar. Asıl görevleri, işçilerin ortak çıkarlarını temsil eden kalıcı örgütlenmeler yaratarak onları daha geniş toplumsal dönüşümlerin öznesi hâline getirmektir.

Benzer biçimde Engels de İngiltere'de Emekçi Sınıfın Durumu adlı eserinde sendikaları, işverenlerin tek taraflı iktidarına karşı geliştirilen ilk kolektif savunma mekanizması olarak değerlendirir. Tek tek işçiler sermaye karşısında pazarlık gücüne sahip olmayıp ancak örgütlü olduklarında ücret, çalışma süresi, iş güvenliği ve insanca yaşam koşulları konusunda sermayenin mutlak belirleyiciliğini sınırlandırabilirler. Çünkü sermaye tarafından grevler işçilerin bağımsız biçimde örgütlenebilme kapasitesini gösterdiği için bir tehdit olarak algılanırlar.

İşte bu yüzden son yıllarda ülkemizde giderek artan işçilerin hak arama mücadelesi, kapitalist üretim ilişkilerinin ve neoliberal politikaların yarattığı yapısal sorunların artık gizlenemez hâle geldiğinin göstergesidir. Nitekim 2026 yılı ortasında net asgari ücret 28.075 TL olarak belirlenmiş olmasına karşın, TÜRK-İŞ verilerine göre açlık sınırı 35.758 TL'ye, yoksulluk sınırı ise 116.478 TL'ye ulaşmıştır. Yaşam maliyetleri ile ücretler arasındaki derin uçurum; yoksulluk, işsizlik, düşük ücretler ve güvencesiz çalışmanın yaygınlaşmasıyla birlikte değerlendirildiğinde, sermaye ile emek arasındaki yapısal çelişkinin giderek keskinleştiğini göstermektedir. Bu koşullar altında işçiler artık yalnızca ücret artışı için değil, yaşamlarını sürdürebilmek, barınma, beslenme, sağlık ve eğitim gibi en temel toplumsal haklara erişebilmek için de mücadele etmektedir. Bu nedenle yaşama ve geçinme mücadelesi ile politik haklar iç içe geçmekte; sendikal haklar için yürütülen mücadele, aynı zamanda insanca yaşam talebinin de ifadesi hâline gelmektedir. 

Karşılaştırmalı çalışma hukuku incelendiğinde, sendikaların toplu iş sözleşmesi yetkisini ülke genelindeki işkolu üye oranına bağlayan yasal işkolu barajı uygulamasının neredeyse yalnızca Türkiye'de bulunduğu görülmektedir. ILO ve OECD üyesi ülkelerin büyük bölümünde ise toplu pazarlık yetkisi, yasal işkolu barajları yerine işyeri veya işkolundaki temsil gücü, çoğunluk ilkesi ya da teşmil gibi mekanizmalar üzerinden belirlenmektedir.

Türkiye’de sendikal özgürlüğün önündeki yasal engeller olarak işkolu sınıflandırması ve işkolu barajı uzun yıllardır uluslararası çalışma hukukunun da eleştiri konusudur. ILO'nun Örgütlenme Özgürlüğü Komitesi ile Uzmanlar Komitesi, Türkiye'ye ilişkin değerlendirmelerinde işkolu barajının sendikal örgütlenme ve toplu pazarlık hakkını sınırladığını, bu nedenle 87 ve 98 sayılı ILO Sözleşmeleriyle güvence altına alınan sendikal haklarla tam olarak bağdaşmadığını defalarca vurgulamıştır. Komite ayrıca işkolu sınıflandırmasının önceden belirlenmiş nesnel ölçütlere dayanması ve işçilerin kendi seçtikleri sendikalarda örgütlenme hakkının keyfi biçimde sınırlandırılmaması gerektiğini belirtmektedir. 

Bu eleştirilerin ortak noktası açıktır. Sosyal devlet, sendikal hakların kullanılmasını kolaylaştırmakla yükümlüdür. Buna karşın işkolu barajı, devletin emek-sermaye ilişkilerine müdahalesinin tarafsız bir idari düzenleme olmadığını göstermektedir. Özellikle yeni kurulan, bağımsız ve mücadeleci sendikaların toplu pazarlık sistemine girişini zorlaştırırken, yerleşik sendikal yapıların konumunu koruyan yapısal bir filtre işlevi görmektedir. Bunun sonucunda sendikal çoğulculuk zayıflamakta, işçilerin farklı sendikalar arasında özgür tercih yapabilme olanağı daralmakta ve örgütlü emeğin toplumsal etkisi sınırlandırılmaktadır. Sonuçta örgütlenme hakkı hukuken korunsa da bu hakkın kullanılabileceği sınırlar siyasal iktidar tarafından çizilmektedir.

İşkolu barajı yalnızca çalışma hukukunun teknik bir düzenlemesi olmayıp, emek-sermaye mücadelesinin sınırlarını belirleyen siyasal bir iktidar mekanizmasıdır. Ancak tarih, sendikal hakların örgütlü mücadeleyle kazanılıp korunduğunu göstermektedir. Bugün Bağımsız Maden-İş'in ve farklı sektörlerde yükselen işçi direnişlerinin ortaya koyduğu sınıf mücadelesi bunun güncel kanıtıdır. Bu açıdan gerçek sendikalaşma, işçilerin kamusal yaşamda söz sahibi olmasının, kolektif irade oluşturmasının ve demokratik siyasetin kurucu özneleri hâline gelmesinin temel aracıdır. Bu yüzden neoliberal dönemde işkolu barajı gibi mekanizmalar, emek-sermaye mücadelesinin sınırlarını hukuki yollarla belirleyen siyasal araçlar olarak işlev görmektedir.