Mihri Müşfik: Bakıştan Topluma Uzanan Bir Mücadele

Osmanlı’nın son yıllarından Cumhuriyet’in şafağına uzanan yıllarda modernleşme sürecindeki bazı figürler dönemin ruhunu yansıtmakla kalmaz, onu dönüştürür de. Mihri Müşfik Hanım da yaşantısı, toplumsal saikleri ve estetik tutumu bakımdan tam olarak böyle bir yerde durur. Onu ressam olarak düşünmek eksik kalır, çünkü o yaptığı işlerle kadınların toplumsal hayatta yer alış biçimini de değiştiren önemli bir sanatçı ve eğitimcidir. Kadınların gerek gündelik yaşamda gerekse sanat dünyasında görülen bir konumda kalmayıp söz söyleyen bireyler haline gelme sürecinde öne çıkan Mihri Müşfik’in hikâyesi, tuvalin sınırlarını aşar. Bu hikâye hayatın içinde, toplumsal yaşamda ve eğitim kurumlarında verilen çok katmanlı bir var olma mücadelesinin dışavurumu olarak düşünülebilir.

1886’da İstanbul’da doğan Mihri Müşfik, dönemin Tıbbiye Nazırı Mehmet Rasim Paşa’nın kızıdır. Küçük yaşta evde aldığı eğitimlerde resim tutkusunun başlamasıyla birlikte saray ressamı Fausto Zonaro’dan 2 yıl boyunca dersler alır. O dönemde kız öğrencilere sanat eğitimi veren bir okul olmadığı için sanat eğitimi almak üzere Avrupa’ya gider. Roma ve Paris’te geçirdiği yıllar ona teknik ustalık kazandırmakla kalmaz, sanatın politik yönünü kavramasını sağlar. Bu yolculuk elbette bireysel bir cesaret hikâyesi olarak okunabilir ancak o ülkesine geri dönerek, edindiği sanatsal birikimi kendi pratiğinin ötesine taşır ve gelecek kuşaklara aktarır. 

1914 yılında Osmanlı’da kadınlara yönelik ilk güzel sanatlar okulu olan İnas Sanayi-i Nefise Mektebi’nin kurulmasına bizzat öncülük eder. Okulun başına geçtiğinde ise, kadın öğrencilerin sanat eğitimi köklü bir dönüşüm sürecine girer. Dönem itibariyle devrimsel uygulamalara imza atan ve avangart olduğu söylenebilecek bu okulda uygulanan yöntemler, dönemin alışkanlıkları düşünüldüğünde oldukça güçlü ve eleştirel bir müdahaledir. Onun yönetiminde okul, hem teknik becerilerin geliştirildiği hem de kadınların bireysel ifade imkânı kazandığı bir özgürleşme mekânı haline gelir. Kadın öğrencilerin kapalı mekânlardan çıkarılıp açık alanlarda resim yapmaları, bu sayede kamusal alanda görünürlük kazanmaları ve canlı modellerle çalışmaları birer pedagojik tercih olmanın ötesinde, toplumsal dönüşümün kararlı ve görünür bir parçasıdır aynı zamanda. Atölyeler, sokaklar ve parklar, Mihri Hanım’ın azmi ve kararlılığı sayesinde kadınların resim yapabildiği yaratıcılık alanlarına dönüşür.  İzleyici koltuğundan kalkıp sahneye çıkmış olan kadının bugünkü konumu, Mihri Müşfik Hanım gibi öncü eğitimcilerin ve genç öğrencilerin parklara attıkları ilk adımlarla mümkün olmuştur. 

Mihri Müşfik Hanım’ın estetik yaklaşımı da bu dönüşümün belirleyici hatlarından birini oluşturur; izlerini tablolarında takip etmek ise ayrı bir heyecan uyandırır. Naile Hanım Portresi ve Peçeli Kadın gibi tablolarının karşısına geçip onlara baktığımızı hayal edelim. Bu tablolardaki kadınların kendilerine güvenli duruşları, bakışlarındaki kararlılık ve psikolojik derinlik bizi hızlıca etkisi altına alır.  Burada tek yönlü bir bakış değil, bir bakışma olduğunu fark ederiz. Seyreden olarak alışkın olduğumuz ilişki değişir ve bu karşılaşmanın parçası oluruz. Dönemin resim geleneği kadını kapalı mekânlarda, hamamlarda ya da haremde, yalnızca seyredilen edilgen bir estetik nesne olarak sunarken, Mihri Müşfik bu temsil biçimini bilinçli bir şekilde parçalar ve farklı bir görme biçimi inşa eder. Onun resimlerinde kadınlar tabloya bakanla kurdukları dolaysız ve kendinden emin ilişki sayesinde kendi kendini kuran ve bakan kişiden de aynını talep eden öznelere dönüşürler. Onun estetik stili, tablodaki kadını dönüştürmekle yaşamın içindeki dönüşümü çağırır. Mihri Müşfik Hanım’ın hem toplumsal yaşamdaki konumu, hem eğitimci rolü hem de bir sanatçı olarak eserleri bir ve aynı arzunun çeşitlemeleri şeklinde çıkar karşımıza: Özgürlük arzusu. Bu nedenle onun tablolarındaki kadınların dönüşümü –tablonun sınırları dışına dönmeleri– estetik bir tercih değildir yalnızca. Kadının gündelik yaşantı içindeki yeri, onun tablolarındaki dönüşümle başlatılır ve aynı zamanda tam tersi, kadının toplumsal yaşamdaki yer bulma talebi, kendisine onun tablolarında özgün bir yer bulur. Kadın sanatın yalnızca konusu değil, yaratıcısı haline gelmeye başlamıştır.

Mihri Müşfik Hanım’ın Türk resim sanatındaki modernleşmenin öncülerinden olması, sanat tarihimizdeki önemli dışavurumcu ve kübist eserleri vermesi, Tevfik Fikret, Papa XV. Benedictus, Franklin Delano Roosevelt ve Thomas Edison gibi ünlü isimlerin portrelerini yapması, onun kendi çağının hem tanığı hem de etkin bir figürü olduğunu ortaya koyar.  Cumhuriyet öncesinden Cumhuriyet’e uzanan süreçteki çalışmaları ve mücadelesi, evrensel değerlerle yerel ve kültürel dinamikleri bir araya getirme isteğinin açık bir yansımasıdır. Mihri Müşfik Hanım, Cumhuriyet’in kuruluş arifesinde, 1922’de Mustafa Kemal Atatürk’ü mareşal üniformasıyla resmedip tabloyu Ankara’ya götürerek Çankaya Köşkü’nde kendisine bizzat sunar. Bu an, onun Cumhuriyet idealiyle kurduğu bağın sade ama güçlü bir ifadesi gibidir; aynı zamanda bir sanatçının kendi zamanının ruhunu ne kadar derinden kavrayabildiğini de gösterir. Kadının özgürleşmesi için çaba gösteren bir sanatçının, bu topraklarda verilen özgürlük ve aydınlanma mücadelesinin yanında durması ise son derece doğal görünür.

Ardında pek çok kıymetli eser bırakmış olsa da, asıl etkisi yetiştirdiği isimlerle belirginleşir; bu isimler Cumhuriyet’in kültür ve sanat dünyasının şekillenmesinde önemli bir rol oynar. Fahrelnissa Zeid, Aliye Berger, Nazlı Ecevit, Belkıs Mustafa, Güzin Duran, Hale Asaf ve Müzdan Arel bu isimlerden yalnızca bazılarıdır.

Bugün eline fırça alan her kadının hikâyesinde, doğrudan veya dolaylı olarak Mihri Müşfik Hanım’ın açtığı alanın bir izi olduğunu söyleyebiliriz. Bu iz onu taklit ederek, onun gibi olmaya çalışarak değil, onun kadar olmakla; onun özgürleşme mücadelesini kendi çağımızın dinamikleri içinde yeniden inşa etmekle sürülebilir ancak. Aksi halde, Mihri Müşfik Hanım’ın çabasının evrensel boyutu, biyografi kitaplarının satırları arasında silikleşir. Onu bugünün gerçekliği içinde yeniden hayata geçirmek, bizim sorumluluğumuzdur; hatta bizlerin özneleşmesi de bu çabayla birlikte anlam kazanır.