Ritüelin Markası: Wellness Kapitalizmi ve Yorgunluk Toplumu

Sabahın sekizinde Bağdat Caddesi'ndeki üçüncü nesil kahvecinin önünde, acelesi yüzünden okunan bir sıra. Herkesin yetişmesi gereken bir toplantı var ama bu kahve içilmeden gün başlamış sayılmaz. Sıradakilerin elinde son moda telefonlar, ekranlarında son paylaşımlarının beğenilerini kontrol ediyorlar. Bugünkü meditasyon serisi, "Yeni Bir Hafta İçin Niyet." İçeriden filtre kahvenin kokusu değil, kahvenin fotoğrafının kokusu yayılıyor: kupaya basılı logo, latte sanatı, ahşap tezgâh, hepsi tek bir kareye sığacak şekilde tasarlanmış. Kimse kahveyi fotoğraflamadan içmiyor. Kahvenin markasına ve fiyatına göre satın alınan bu statü, elbette “toplumun gösterisini” hak ediyor.

Aynı insanlar az sonra bu gösteriyi ellerindeki kahve kupalarıyla plaza katlarında sergileyecekler. Asansörün yanındaki duvarda mavi-beyaz bir poster: “Breathe. You're doing great.” Posterin tam altında, açık plan ofisin köşesinde, bir mühendis saat ona kadar, dün gece bitmemiş bir sunuma bakıyor. Aynı şirket geçen Cuma "Wellness Day" düzenlemiş: öğleden sonra mat serip yoga yapılmış, ardından "mindful leadership" başlıklı bir konuşma dinlenmiş. Pazartesi mailleri her zamanki saatte ekrana düşüyor ve kendilerine ilgi gösterilmesini bekliyor. 

Baudrillard, 1970'te Tüketim Toplumu'nu yazdığında, çağdaşlarının çoğunu rahatsız eden bir tespit yaptı: tüketim artık nesnelerle değil, göstergelerle ilgilidir. Bir nesneyi satın aldığımızda artık onun ne işe yaradığından çok bizi neye dahil ettiğini satın alıyoruz. Kahvenin işlevi gün içerisindeki yorgunluğumuzu unutturmak, küçük bir enerji molasına bahane olmak iken üçüncü nesil kahvecide kuyrukta beklerken kafeine ulaşmayı amaçlamayız, amacımız bir kümeye olan aidiyetimizi göstermektir: şehirli, eğitimli, "iyi yaşam" estetiğine vâkıf bir kümenin işareti. Kupanın üzerindeki logo bir markadır, ama daha doğrusu bir referanstır, kim olduğumuzu söyleyen, kim olduğumuzu gösteren bir referans. 

"Nasıl olsa kahveyi de içiyorum" diye düşünür ritüelin tüketicisi; göstergenin yanında hâlâ bir öz, bir pratik, bir tat olduğunu varsayar. Oysa Baudrillard'ın asıl rahatsız edici tespiti şudur: gösterge ekonomisi sahiciliği yok etmez, onu yutar. Sahicilik de bir göstergeye dönüşür: "authentic", "artisanal", "small-batch", "single origin." Üçüncü nesil kahvecinin ahşap tezgâhı, sahiciliğin kendisinden çok uzaktır. Yoga matının doğal kauçuğu sadece bir kimlik kartıdır. Tüketici sahicilik peşine düştüğünde sistemin dışında, pazarlanamaz bir deneyim aradığını zanneder. Oysa kapitalizm bu arayışı, ele geçirilmesi gereken yeni bir pazar verisi, bir “açlık” olarak okur. Bu nedenle hakiki dinginlik ya da içsel bir dönüşüm vaadi anında bir “niş” pazar olarak etiketlenir ve en nihayetinde bir satınalma davranışına dönüştürülerek yeniden paketlenir.

Bu noktada gösterge, kurumsal kahve ritüelinin asıl işlevini açığa çıkarır. Geleneksel toplumlarda ritüel, zamanı kesintiye uğratırken, gündelik akışı askıya almakla kalmaz, aynı zamanda hazırlık, topluma kabul veya bir cesaretin sergilenmesi gibi, bireyin büyümesine ve toplumsal bir dönüşüme hizmet ederdi. Tüketim toplumunun ritüelleri ise tam tersini yapar: gündelik akışı takviye eder. Moral toplantıları güne hazırlık, “happy hour” saatleri  haftalık toparlanma, "morning routine" Instagram'da paylaşılan bir performans kapsülüdür. Hiçbiri akışı kesmez, hepsi akışın daha verimli sürmesini sağlar. Çalışan ritüele girdiğinde dinlenmiyor, dinlenmiş olmayı satın alıyor; dinlendiği için ertesi gün daha çok üretebilen bir kaynak hâline geliyor. Tüketim ritüeli, kapitalizmin dışında kalan son ada değildir, aksine onun bakım servisidir.

Burada hızla bir yanlış anlamayı önlemek gerekir: çalışanların büyük bölümü, kostümün rahatsızlığının farkındadır. Çalışan, latte fotoğrafını paylaşırken, "Wellness Day"de mat sererken bu pratiklerin kendisini sahiden iyileştirmediğini, sadece o an iyi hissetmesini sağladığını bilir. Ne ki “farkındalık” özgürlük değildir. Çünkü çalışanın  kirası, çocuğunun okul taksidi, ebeveynine gönderdiği destek, hepsi tam da o şirketin verdiği maaşa bağlıdır. Kostümü çıkarmak, sahnenin (yani sistemin) dışına çıkmak demektir, sahnenin dışında ise para yoktur. Maddi zorunluluk, rızanın yapısal zeminidir, rızayı incelemeden önce zeminin görülmesi şarttır. Aksi hâlde eleştiri, çalışanı suçlayan bir ahlakçılığa düşer.

Kostümün dikilmesi ve dağıtılması da kimliksiz bir mekanizma değildir. Şirketlerin orta ve üst yönetim katmanları, kapitalizmin gündelik teknisyenleri olarak, wellness'ı çalışana iki yüzlü bir paketle sunar: bir yandan bakım hediyesi ("seni önemsiyoruz"), bir yandan performans kontratı ("daha verimli olman için"). Bu yönetici sınıf, sistemin maliki değildir (kendileri de daha geniş bir kapitalist mantığın taşıyıcılarıdır) ama uygulayıcısıdır. Ofise meditasyon koltuğu koyan, "psikolojik güvenlik" eğitimi sipariş eden, ardından çeyrek sonu hedefini yüzde yirmi yukarı çeken aynı el, aynı kalemdir. Bu el, bilinçli bir kötülük taşımayabilir ama kötülüğün dağıtıcı organıdır.

Üstelik bu yönetici konum veya beyaz yakanın konumu diyelim, kendini sürekli yeniden tekrar ederek sistemin işlevsel kalmasına katkıda bulunur. Yönetim katlarına yükseldikçe bu mantığa uymayan, uyamayan kişi, iki yoldan birini yürür: ya zamanla olan bitene dayanamayıp kendini geri çekmek zorunda kalır ya da emeğine, yetkinliğine, katkısına bakılmaksızın sistem tarafından dışarı bırakılır. Karşımızdaki yönetici sınıfı bu yüzden rastlantıdan daha çok yapının kendi süzgecinin ürünüdür. Sistem, yöneticisini de tıpkı çalışanı gibi seçerek üretir, uygunsuz olanı sessizce öğüterek devre dışı bırakır. Bu yüzden "iyi liderlik edecek yönetici bulamıyoruz" şikâyeti, yapısal olarak yanlış sorulmuş bir sorudur: yapı, zaten gerçekten iyi liderlik gösterenleri içinde tutmaz, kapılarda kul olanlar varken, başına gerçek dertler açmak istemez. 

Asıl trajik olan, bu mekanizmanın sadece birilerinin kötü niyetli komplolarıyla işlemesinde değildir, trajik olan insanların iyi niyetlerinin de gösterge ekonomisinin hizmetine girmesidir. Yoga öğretmeni samimi, kahve baristası sanatına âşık, meditasyon uygulamasını yazan mühendis gerçekten "insanların huzur bulmasını" istiyor olabilir. Ancak bu masumiyet, yapısal zorunluluğu aşırı nesnelleştirme tehlikesi taşır. Kapitalizmin kendi mantığı, bu iyi niyetlerden bağımsız olarak belirlediği aktörler tarafından kusursuz bir şekilde işletilir. Her sahici pratik, kapitalizmin gösterge ağına eklemlenir, eklemlendiği an paraya çevrilir ve şayet bu ağın dışına düşerse görünmez, paylaşılamaz, ölçülemez kalır.

Byung-Chul Han'ın Yorgunluk Toplumu (2010) adlı kitabında önerdiği ayrım tam burada işler: yirminci yüzyılın disiplin toplumu dışarıdan dayatılan emirlerle çalışırdı. Fabrikada amir, okulda öğretmen, kışlada subay, her birinin önünde "yapmalısın" buyruğu vardı. Yirmi birinci yüzyılın performans toplumu ise farklı bir formülle döner: "yapabilirsin." Bu emir görünüşte özgürleştirici, gerçekte daha kuşatıcıdır çünkü dışarıda direnecek bir efendi bırakmaz. Sömüren ile sömürülen aynı kişinin içine çöker. Çalışan kendi kendisinin patronu, denetçisi ve proje yöneticisi olur ve bu üç işi de tek bir bedende, tek bir bilinçte, hiçbir efendinin emrine sığmayacak bir gönüllülükle sürdürür. Han'ın öz-sömürü (Selbstausbeutung) dediği şey budur: kapitalizmin en verimli biçimi, üreticinin kendisine karşı taşıdığı suçluluktur.

Bu içselleşmenin en sofistike kurumsal aletini son on yılda “çalışan mutluluk anketleri”nde görebiliriz.  Çoğu büyük şirkette her çeyreğin başında, bazen ayda bir, çalışana kısa bir form düşer: "İşinizi anlamlı buluyor musunuz?", "Yöneticinizden takdir görüyor musunuz?", "Önümüzdeki bir yıl içinde şirkette olacak mısınız?" Anket biçimsel olarak anonimdir, çalışanın adı kayıtta görünmez. Ne ki kırılım departman düzeyinde rapor edilir ve yedi kişilik bir ekipte ortalama puanın düşmesi, ‘şirket mutluluk oranını düşüren ekibin hangi yöneticiye bağlı olduğunu apaçık ele verir. Üst yönetim listeyi okur, düşük skorlu departman yöneticisini çağırır, neden diye sormaz, ve sonuçların bir sonraki döneme kadar düzeltilmesini ister Nasıl çözmesi gerektiğini söylemez. En mutlu ekiplerden her yerde söz edilir. Mutlu oldukları için tebrik edilirler. İyi niyetli bir sunum gösterge ekonomisinin vitrinindeki araçlardan biridir sadece. Kimse yalan söylemiş gibi hissetmez, herkes şirketi temsil etmesi gereken küçük bir abartı yapmıştır sadece. Han'ın Psikopolitika'da (2014) işaret ettiği şey burada açığa çıkar: geç kapitalizmde iktidar artık bedeni değil, duyguyu ölçer, ölçtüğü için biçimlendirir, biçimlendirdiği için üretir. Mutluluk anketi mutluluğu araştırmaz, onu üretir, daha doğrusu, çalışanın mutlu görünme zorunluluğunu üretir.

Bu noktada gizli bir çift-dönüş başlar: süreç o kadar uzun süre tekrarlanır ki çalışan numara olduğunu unutmaya başlar. Mutluluk çok uzun süre simüle edildiği için, tam olarak ne olduğu artık kestirilemez bir hâle bürünür. Baudrillard'ın 1981 tarihli Simülakrlar ve Simülasyon'da açtığı kavram burada yeniden gündeme gelir: simülasyon, kopya edilen bir orijinali olmayan, bir kopyadır. İlk örneği veya gerçekliği olmayan; yalnızca diğer kopyaların referans alınmasıyla var olan bir kopyadır. Ekipteki mutluluk artık ne hakikidir ne sahte; o, ölçüldüğü için var olan, kendi göstergesinin ardından geriye doğru üretilen bir duygudur. Performans öznesinin son ekleme katmanı budur: çalışan artık yalnız üretmekle yükümlü bırakılmaz, ürettiği şeyi severek ürettiğini de göstermek zorundadır. Sevmek de ölçülür.

Han'ın Psikopolitika'da söylediği gibi, geç kapitalizmin iktidarı yasak koymaz, teşvik eder. Sana "rahatla" der, "kendine bakım yap" der, "fikrini bildir" der ama bütün bu nezaket cümlelerinin arkasında bir tehdit saklıdır: daha çok üret, daha çok bağlı görün, daha çok ölçülebilir ol. İktidarın bu yumuşak hâli, sertinden daha çok yorucudur çünkü ona direnmek, bir “Human Fields” içinde olduğunuzu fark etmenizi sağlar. Karşında zorlayıcı bir kuvvet yoktur, ama zaten ortada zorla yapmanız gereken bir şey de yoktur. Sadece sistem ve onu besleyen insan tarlaları vardır. Ve performans öznesi, bu önerileri kendi sesi sandığı veya sesi taklit ettiği için, kapitalizmin yasakları yaratılan bu küçük “özgürlükler dünyası”yla derinde işlemeye, çalışan ise simülasyonun içinde kalmaya devam eder.

Bu durum, bizi kapitalizmin en temel eleştirisine, Karl Marx’ın emek ve yabancılaşma (Entfremdung) kavramlarına geri götürür ve aslında yabancılaşmadan hiç çıkılmadığını, ondan hiçbir zaman uzaklaşmamış olduğumuzu duyurur. Marx’a göre kapitalist üretim ilişkileri, işçiyi yalnızca emeğinin ürününden uzaklaştırmaz, aynı zamanda üretken eyleminden, kendi türsel varlığından ve diğer insanlardan da yabancılaştırır. Geç kapitalizm bu yabancılaşmayı daha ince ve psikolojik bir düzeye taşır: Çalışanın mutluluğu ve esenliği, tıpkı bir hammadde gibi, ölçülebilir ve metalaştırılabilir bir kaynağa dönüştürülür. Wellness ritüellerinin, kişinin Maslowcu anlamda da kendini gerçekleştirmesinin yolu olmadığını bu sayede anlarız, bu ritüeller, daha ziyade çalışanların sisteme daha verimli bir şekilde entegre olmasını sağlayan bir bakım hizmeti işlevi görür. Çalışan, kendini bu ritüeller aracılığıyla “özgür” hissederken bile, aslında kendi yaşam enerjisini ve duygusal gücünü yeniden sermayeye sunar. Yabancılaşma böylece sadece üretim bandında kalmaz, kişinin kendi benlik algısında ve duygusal refahında da yapısal bir zorunluluk olarak pekişir.

Tüm bunlar, geç kapitalizmin kendi yeniden üretimini güvence altına almak için ürettiği konfigürasyonun parçalarıdır. Ve bu konfigürasyon bir kez çalışmaya başladığında kendi kendisini besleyen bir döngüye dönüşür: kriz çalışanı eskitir, çalışanın ödediği faturayla sistem yenilenir, yenilenen sistem yeni bir süzgeçle yeni bir kademeyi içine alır ve sabahın sekizinde Bağdat Caddesi'ndeki kuyruk yeni yüzlerle yeniden kurulur. Döngünün dışına çıkmak bir günde olmaz ama bu döngüyü görmekle, görmeyi sürdürmekle başlar. Çalışanlar bu kostümün vermiş olduğu huzursuzluğun farkındadır belki ama mesele bu farkındalığı güçlü bir eyleme dönüştürmek ve bu eylemin sürekliliğini sağlamaktır. Sistem yapısal olduğu gibi özneldir, her gün yeniden üretilir ve bu yüzden sarsılabilir ve nesnel olarak yeniden düzenlenebilir. 

Bir şey daha söylemek gerek. Bu döngü, hepimizin sonlu bir zamanı olduğu için ahlaki bir aciliyet de taşır. Herkes unutulacak. Şirketler unutulacak, yöneticiler unutulacak; çeyrek raporları, mutluluk anketleri, "en mutlu ekip" plaketleri unutulacak. Geride yalnız, eğer bırakabildiysek, iyi ya da kötü bıraktıklarımız kalacak: bir cümle, bir karar, bir başkasına açtığımız ya da kapattığımız bir kapı. Han'ın Vita Contemplativa'da yeniden çağırdığı kontamplasyon (derin düşünme/ tefekkür) tam buradan başlar: eylemden çekilmiş bir başıboşluk değil, eylemin önündeki sessizliktir, sistemin ürettiği personayı unutabilecek kadar duraklayabilen bir bakıştır. Bu bakışın sistem içinde nasıl korunacağını biliyoruz: bilmek ancak koşulları eylemle değiştirmek yoluyla mümkün.   

Sabah Bağdat Caddesi'ndeki kuyrukta bir an, bir tek an, kahvenin fotoğrafını çekmeden sadece kokusunu içinize çekiyorsanız, sistem o anlık duraklamayı çoktan satmıştır belki, ama o duraklama yine de hâlâ size aittir ve o halde bu duraklamadan yeni bir yol yaratılabilir.