“Sorgulamayın, Biat Edin”

Üniversiteye başlama yaşının 15’e düşürülmesi planları gündemde. Milli Eğitim Bakanı Yusuf Tekin, bugün bir gencin iş hayatına ancak 26 yaşında girdiğini, bu nedenle 12 yıllık zorunlu eğitimin kısaltılmasını ve üniversiteye giriş yaşının 15’e çekilmesini planladıklarını açıkladı. Aslında bu planlama yeni değil, liselerin 2 yıla indirilmesi planları da 2025 yılında basına yansımıştı.

Henüz yasa haline gelmiş bir düzenleme yok ancak açıklanan bu planlar eğitim politikalarındaki derin zihniyet değişimini gösteriyor. Çünkü açıkça mesele yalnızca bir yaş düzenlemesi değil. Mesele, sistematik olarak eğitim sisteminin içinin boşaltılması, çocukluk, eğitim ve emek arasındaki ilişkinin yeniden tanımlanması.

Çocukluk dediğimiz süreç insanlık tarihinde her zaman var olan bir kategori olarak karşımıza çıkmıyor. Tarihsel araştırmalar gösteriyor ki Orta Çağ toplumlarında çocukluk diye ayrı bir dönem yoktu. Çocuklar yaklaşık yedi yaşından sonra yetişkinler dünyasına katılır, üretim ilişkilerinin parçası haline gelirdi.

Jean-Jacques Rousseau’nun modern pedagojinin temel taşlarından biri sayılan Emile adlı eserinde bu yaklaşıma eleştirisi açıktır: Çocukları erken yaşta yetişkin dünyasının beklentilerine göre biçimlendiren eğitim, çocuğun gelişim ritmine saygı göstermez.

Çocuk yetişkin dünyasının sömürülen işçisi olmak için değil; düşünen, eleştiren ve üreten bir birey olmak için gelişim ritmine uygun eğitim almalıdır. Bu nedenle tartışma “çocukluk uzatılmalı mı kısaltılmalı mı” sorusuna indirgenemez. 

Bugün sormamız gereken asıl soru şudur:

Biz eğitim sistemini çocukların gelişimine ve insan olma serüvenine katılmalarına uygun şekilde mi kuruyoruz yoksa ekonominin ihtiyaçlarına göre mi?

Modern dünyada çocukluk hem pedagojik hem de hukuki bir kavramdır. Birleşmiş Milletler tarafından kabul edilen ve Türkiye Cumhuriyeti tarafından da imzalanan Çocuk Hakları Sözleşmesi çocuğu 0–18 yaş arası insan olarak tanımlar. Bu yalnızca biyolojik bir tanım olmakla kalmaz, aynı zamanda bir yükümlülük beyanıdır. Toplum, çocukların erken yaşta sömürülmesini önlemekle yükümlüdür.

Çünkü sanayi devriminden bu yana en büyük sosyal ve iş hukuku sorunlarından biri çocuk emeğinin sömürülmesi olmuştur.

Bu durumun en çarpıcı örneklerinden biri 19. yüzyıl İngiltere’sidir. Sanayi devriminin ilk dönemlerinde çocuklar madenlerde ve fabrikalarda günde on iki, hatta on dört saate varan sürelerle çalıştırılıyordu. Friedrich Engels, İngiltere'de İşçi Sınıfının Durumu adlı eserinde Manchester çevresindeki fabrikalarda çalışan çocukların durumunu ayrıntılı biçimde anlatır ve şu gözlemi yapar: “Sanayinin ilerleyişi çocukları çok erken yaşta fabrikalara çekmekte, onların bedenlerini ve zihinlerini gelişmeden tüketmektedir.” Engels’e göre bu çocukların önemli bir kısmı eğitimden tamamen kopmakta, ağır çalışma koşulları nedeniyle sağlıklarını kaybetmekte ve çoğu zaman yetişkinliğe bile ulaşamadan yıpranmaktadır. 

Modern eğitim sisteminin ve çocuk işçiliğini sınırlayan yasaların ortaya çıkmasının arkasında işte bu tarihsel deneyimin yarattığı büyük toplumsal tepki vardır. Okulun, çocukların eğitimi, öğretimi ve aileden ayrışarak toplumsallaşmasını sağlama işlevlerinin yanı sıra, önemli işlevlerinden bir diğeri de çocuğu erken yaşta üretim ilişkilerinden korumasıdır. Okul çocuğa yalnızca bilgi vermek için değil, çocukluk denilen gelişim alanını koruyarak yetişkinliğe sağlıklı geçişini sağlaması için kurulmuş bir kurumdur. Bu yüzden modern eğitim sistemi aynı zamanda bir sosyal koruma mekanizmasıdır. 

Ve bugün bazı ülkelerde olduğu gibi Türkiye’de de eğitim ile üretim arasındaki sınırın yeniden belirsizleştiği bir döneme giriliyor. Türkiye’de son yıllarda eğitim politikaları giderek üretim bandına bağlanan bir yapıya dönüşüyor.

Örneğin Mesleki Eğitim Merkezleri, MESEM modeli. Bu sistemde öğrenciler haftanın büyük bölümünü iş yerlerinde geçiriyor. Teoride meslek öğreniyorlar. Pratikte ise açıkça görülenler; eğitimin işgücüne bağlanması, öğrencilerin ucuz işgücü olarak kullanılması, iş kazalarında hayatlarını kaybetmeleri dahası ve en acısı kendi canlarına kıymaları…

Eş zamanlı olarak eğitim sisteminin sanayi ile entegrasyonu da hızla artıyor. Organize Sanayi Bölgeleri içinde kurulan okullar, sektörle yapılan protokoller, sanayiye göre düzenlenen müfredatlar…

Bütün bu gelişmeler şu soruyu daha yüksek sesle sorduruyor:

Toplum için düşünen ve üreten birey mi yetiştirilecek, yoksa ekonomi için sömürülebilecek çocuk iş gücü mü kullanılacak?

Üstelik bu sorunun cevabı sadece eğitimin süresinin belirlenmesiyle verilecek gibi durmuyor. Zira diğer bir yanda uzatıldıkça uzatılan gençliğin bir tür bekleme odasına dönüştüğü başka bir sorun da mevcut. Burada ekonomik bir ayrım da doğuyor.  Varlıklı ya da nispeten iyi koşullarda yaşayan ailelerin çocukları daha uzun zaman özel üniversitelerde, yüksek lisans programlarında tutulabiliyor Bu da yine çocuk ve gençler üzerinden kurulan büyük bir pazar. Dolayısıyla eğitimi kısaltmak kadar büyük bir sorunumuz var, bitmeyen okul…

Bu noktada tartışmanın çoğu zaman yanlış bir eksende kurulduğu görülür. Mesele çocukluğun, gençliğin ne kadar uzun sürdüğünden ziyade nasıl bir içerikle yaşandığıdır. Çocukluğu yalnızca korumacı bir kabuğa hapsetmek de onu sömürüye açık bir üretim alanına dönüştürmek de aynı ölçüde sorunludur. Asıl mesele çocukların gelişimlerini zenginleştiren, onları düşünsel ve pratik olarak güçlendiren, erken yaşlarda -daha yüksek seviyede olduğu araştırmalarla desteklenen- yaratıcılıklarını besleyen, acemiliklerini aşabilecekleri, çırak olabilecekleri yaşlarda da bu gelişimsel alanı yakalayabilen öğrenme ortamının kurulabilmesidir.

Oysa Türkiye bu tartışmaları ilk kez yaşamıyor. Bir zamanlar bu ülkede çok daha iddialı ve dikkat çeken bir eğitim projesi uygulanmıştı: Köy Enstitüleri

Köy Enstitüleri yalnızca öğretmen yetiştiren okullar değildi. Bir aydınlanma projesiydi.

Bu okullarda da üretim eğitim ile iç içeydi; fakat çocuk emeği sömürüye dönüşmüyordu. Beceri kazandıran, özgüven ve sorumluluk geliştiren bir öğrenme biçimi uygulanıyordu. Öğrenciler bilim, tarım, sanat öğreniyordu. En önemlisi akılcı eleştirilerden çekinmeyen eğitimcilerden eleştirel düşünmeyi öğreniyorlardı. Sömürü malzemesi olmadan üretime dahil olabiliyor, kendi okullarını kendileri inşa ediyor, köylerine öğretmen, mühendis, yazar ve sanatçı olarak dönüyorlardı. Yani mesele hem çocukların üretime katılması hem de üretimin onların gelişimini nasıl zenginleştirdiği idi. Bu sistemden çıkan insanlar Türkiye Cumhuriyeti’nin kültür ve düşünce hayatını onlarca yıl besledi. Ancak projenin uzun soluklu olması engellendi.

Soğuk Savaş yıllarında “fazla özgürlükçü”, “fazla ilerici” ve “fazla halkçı” olduğu gerekçesiyle hedef alındı. Amerikan raporlarından NATO stratejilerine kadar uzanan dış politika belgelerinde bu modelin sakıncaları tartışıldı ve sonunda kapatıldı.

Bugün eğitim sistemini yeniden tartışıyorsak şu soruyu sormak zorundayız:

Eğitimde ihtiyacımız olan yenilenme için neden Orta Çağ’ı referans alıyoruz? Neden Köy Enstitülerinin aydınlanmacı mirasına bakmıyoruz? Eğitim sistemini yeniden yapılandırmak isteyenler, düşünce yerine itaat mı üretmek istiyor?

Eleştirel pedagojinin yıllardır söylediği bir gerçek şudur ki: Eğitim ne kadar yüzeyselleşir, eleştirel düşünme ne kadar zayıflarsa, siyasi iktidar için o kadar itaat eden bir toplum ortaya çıkar.

Bu bağlamda eğitim seviyesinin düşmesi ile siyasal davranış arasındaki ilişki üzerine yapılan tartışmalar akademik olduğu kadar siyasi de bir konudur. Üniversiteye giriş yaşının 15’e çekilmesi sistemsel bir düzenleme değil, politik bir tercihtir. Ve her politik tercih gibi bir gelecek tasavvurunu anlatır.

O tasavvurda çocuklar erken yaşta üretime hazırlanıyor kisvesi altında sömürülüyorsa, eğitimin amacı düşünce üretmek yerine sadece iş gücü üretmeye indirgeniyorsa, okul çocukluğu koruyan bir alan da olmaktan çıkıp sanayinin hazırlık atölyesine dönüşüyorsa o zaman tartıştığımız toplumun götürülmek istendiği yöndür.

Çocukluğu kısaltmak yalnızca bir kuşağın eğitim süresini kısaltmaz. Bir ülkenin düşünme süresini kısaltır.   Çünkü düşünmek zaman ister.
Merak etmek zaman ister.
Eleştirmek zaman ister.

Bir toplum çocuklarına düşünmek için zaman tanımıyorsa, aslında onlara şunu söylüyordur:

“Sorgulamayın, biat edin”

Oysa gerçek kalkınma aceleyle büyütülen ve patronlara iş gücü olarak sunulan çocuklarla değil, özgürce düşünebilen insanlar yetiştiren eğitimle mümkün olur.

Bu yüzden mesele üniversiteye kaç yaşında başlanacağı değil. Nasıl bir toplumda yaşamak istediğimiz ve bunun için ne yapacağımızdır.